ప్రస్తుత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ పాలనలో అదే ఆలోచన సరికొత్త రూపాన్ని సంతరించుకుంది. ప్రస్తుత భారతదేశం కేవలం కూటములకు దూరంగా ఉండటమే కాకుండా, ప్రపంచంలోని బహుళ శక్తి కేంద్రాలతో ఒకే సమయంలో సమన్వయం చేసుకుంటూ ముందుకు సాగుతోంది.
జూన్ 10, 2026 నాటికి నరేంద్ర మోదీ ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నికై, నిరంతరంగా అత్యధిక కాలం సేవలు అందించిన ప్రధానిగా జవహర్లాల్ నెహ్రూ పేరిట ఉన్న రికార్డును దాటబోతున్నారు. ఈ మైలురాయిని చేరుకుంటున్న తరుణంలో నెహ్రూ అలీన విధానం నుండి మోదీ బహుళ కూటముల వ్యూహానికి మారిన తీరును గమనిస్తే అంతర్జాతీయంగా భారతదేశ పాత్ర ఎలా మారిందో స్పష్టంగా అర్థమవుతుంది. ఇది ఒక పద్ధతి స్థానంలో మరొకటి వచ్చి చేరిన సాధారణ కథ కాదు.
రెండు వేర్వేరు ప్రపంచ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా దేశ వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని కాపాడుకోవడానికి భారత్ చేసిన ప్రయత్నం. 1947 లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు ప్రపంచం ప్రచ్ఛన్న యుద్ధంలోకి అడుగుపెడుతోంది. అమెరికా, సోవియట్ యూనియన్ వంటి సూపర్ పవర్స్ ప్రపంచ దేశాలను తమ వైపు తిప్పుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్న కాలమది. దేశ విభజన సంక్షోభం, పేదరికం, ఆహార కొరత, సరికొత్త వ్యవస్థల నిర్మాణం వంటి ఎన్నో సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్న యువ భారతదేశానికి ఏదో ఒక కూటమిలో చేరడం వల్ల పెద్ద ప్రమాదాలు పొంచి ఉన్నాయి.
అప్పుడు నెహ్రూ ఎంచుకున్న మార్గమే అలీన విధానం. దీని అర్థం అంతర్జాతీయ అంశాలపై భారతదేశానికి ఎటువంటి అభిప్రాయాలు లేవని కాదు, శాశ్వత తటస్థత అసలే కాదు. భారతదేశం ఏ సైనిక కూటమిలో భాగం కాకుండా, అంతర్జాతీయ సమస్యలను దేశ ప్రయోజనాల ఆధారంగా, సొంత నైతిక దృక్పథంతో అంచనా వేస్తుందని దీని భావం. ఈ విధానం భారతదేశానికి ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపును ఇచ్చింది. వలసపాలన నుండి విముక్తి పొందిన అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల తరఫున మాట్లాడటానికి, జాతి వివక్షను వ్యతిరేకించడానికి, సూపర్ పవర్స్ శత్రుత్వంలో చిక్కుకోకుండా ఉండటానికి న్యూఢిల్లీకి పూర్తి స్వేచ్ఛను ఇచ్చింది.
ఈ క్రమంలో ఈజిప్ట్ నేత నాసర్, యుగోస్లేవియాకు చెందిన టిటో, ఇండోనేషియా నాయకుడు సుకర్ణో వంటి ప్రపంచ పాలకులతో కలిసి అలీన ఉద్యమాన్ని (NAM) నిర్మించడంలో నెహ్రూ కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆ కాలంలో భారతదేశ ఆర్థిక, రక్షణ రంగాలు అభివృద్ధి చెందుతున్న దశలోనే ఉన్నాయి. రెండు సూపర్ పవర్స్ శాసిస్తున్న ప్రపంచ క్రమంలో భారతదేశానికి పెద్దగా పట్టు లేదు. కాబట్టి సార్వభౌమత్వాన్ని కాపాడుకోవడం, అభివృద్ధి సహాయాన్ని పొందడం, దౌత్యపరమైన సౌలభ్యాన్ని నిలుపుకోవడం ప్రాధాన్య అంశాలుగా ఉండేవి. అయితే 1962 చైనా యుద్ధం దౌత్య సూత్రాలతో పాటు బలమైన రక్షణ సంసిద్ధత కూడా అవసరమని నిరూపించింది. అయినప్పటికీ అలీన విధానం దశాబ్దాల పాటు భారతదేశ విదేశాంగ విధానానికి కేంద్ర బిందువుగా నిలిచింది.
ప్రస్తుత మోదీ భారతదేశం పూర్తిగా భిన్నమైన ప్రపంచంలో పనిచేస్తోంది. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం ముగిసింది, సోవియట్ యూనియన్ అంతర్థానమైంది, చైనా దేశానికి fragile దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక సవాలుగా అవతరించింది. ప్రపంచ వ్యవస్థ ఇప్పుడు బహుళ ధృవాలుగా మారింది. ఈ తరుణంలో భారతదేశం బహుళ కూటముల వ్యూహాన్ని (మల్టీ అలైన్మెంట్) అవలంబిస్తోంది. పరస్పర విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ పలు దేశాలతో సమస్యల ఆధారంగా భాగస్వామ్యాలను నిర్మిస్తోంది.
అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియాలతో కలిసి ‘క్వాడ్’ (Quad) కూటమిలో చురుగ్గా ఉంటూనే, రష్యాతో దశాబ్దాలుగా ఉన్న వ్యూహాత్మక బంధాన్ని కొనసాగిస్తోంది. గల్ఫ్ దేశాలతో సంబంధాలను బలోపేతం చేస్తూ, ఐరోపాతో విస్తరిస్తూ, బ్రిక్స్ (BRICS), షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) వంటి వేదికలలో పాల్గొంటూ ‘గ్లోబల్ సౌత్’ (అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల) బలమైన గొంతుకగా నిలుస్తోంది. ఏదో ఒక శక్తి కేంద్రంపై ఆధారపడకుండా, అన్ని భాగస్వామ్యాల నుండి దేశ ప్రయోజనాలను రాబట్టడమే మోదీ ప్రభుత్వ ప్రధాన వ్యూహం.
గతంలో అమెరికాతో ఉన్న అంతరాలను తొలగించి వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని పెంచుకోవడం మోదీ విదేశాంగ విధానంలో అతిపెద్ద మార్పు. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలంలో పాకిస్తాన్తో వాషింగ్టన్ సాన్నిహిత్యం, రష్యాతో భారత్ బంధం కారణంగా ఇరు దేశాల మధ్య సత్సంబంధాలు కష్టంగా ఉండేవి. ఇప్పుడు రక్షణ, సాంకేతికత, వాణిజ్యం, విద్య, ఇండో-పసిఫిక్ వ్యూహం వంటి రంగాలలో అమెరికా కీలక భాగస్వామిగా మారింది. క్వాడ్ కూటమిని భారత్ సైనిక కూటమిగా కాకుండా స్వేచ్ఛా, బహిరంగ ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతం, సముద్ర భద్రత, సరఫరా గొలుసులు, క్లైమేట్, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి కోసమేనని స్పష్టం చేస్తోంది.
కానీ ఆసియాలో చైనా ఎదుగుదలను సమర్థవంతంగా సమతుల్యం చేయడానికి ఇతర ప్రధాన ప్రజాస్వామ్య దేశాలతో కలిసి పనిచేయడానికి ఇది భారత్కు ఒక గొప్ప వేదికను ఇస్తోంది. పాశ్చాత్య దేశాల నేతృత్వంలోని వ్యూహాత్మక నిర్మాణాలకు దూరంగా ఉన్న నెహ్రూ కాలంతో పోలిస్తే ఇది పెద్ద మార్పు. మోదీ హయాంలో భారతదేశం తన ప్రయోజనాల దృష్ట్యా పాశ్చాత్య శక్తులతో కలిసి పనిచేయడానికి ఎటువంటి సంకోచం చూపడం లేదు, అదే సమయంలో ఎవరికీ లొంగి ఉండే భాగస్వామిగా మారబోమని ఖచ్చితంగా చెబుతోంది.
అమెరికాతో సంబంధాలు పెరిగినంత మాత్రాన రష్యాను దూరం చేసుకోలేదు. ఉక్రెయిన్ యుద్ధం తర్వాత మాస్కోతో సంబంధాలను తగ్గించుకోవాలని అంతర్జాతీయంగా తీవ్ర ఒత్తిడి వచ్చినప్పటికీ, రష్యాతో సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే చర్చలు, శాంతి మార్గాల ద్వారా సమస్యను పరిష్కరించుకోవాలని భారత్ పిలుపునిచ్చింది. ఈ సమతుల్యత మోదీ దౌత్య విధానానికి అత్యంత కీలకం. వాషింగ్టన్తో సన్నిహితంగా ఉండటం కోసం మాస్కోతో పాత బంధాన్ని తెంచుకోవాలనే వాదనను భారతదేశం అంగీకరించలేదు. పాత స్నేహాలను కాపాడుకుంటూనే కొత్త భాగస్వామ్యాలను నిర్మించుకుంటోంది.
2023 లో భారతదేశం నిర్వహించిన జీ20 (G20) అధ్యక్ష పదవి కాలంలో ఈ వ్యూహం స్పష్టంగా కనిపించింది. ‘వాయిస్ ఆఫ్ గ్లోబల్ సౌత్’ సదస్సును నిర్వహించి, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల సమస్యలను డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్, ఫుడ్, ఎనర్జీ సెక్యూరిటీ వంటి అంశాల ద్వారా జీ20 వేదికపై ఉంచింది. ఆఫ్రికన్ యూనియన్ను జీ20 లో శాశ్వత సభ్యునిగా చేర్చడం భారత్ సాధించిన అతిపెద్ద దౌత్య విజయంగా నిలిచింది. నెహ్రూ భారతదేశం కొత్తగా స్వాతంత్ర్యం పొంది, ఆర్థికంగా బలహీనంగా ఉన్న కాలంలో దౌత్యపరమైన స్వేచ్ఛ కోసం అలీన విధానాన్ని ఎంచుకుంది.
నేటి మోదీ భారతదేశం ఆర్థికంగా మరింత బలంగా, ప్రపంచంతో ముడిపడి ఉంది. ఎదుగుతున్న చైనా, మారుతున్న అమెరికా, దూకుడుగా ఉన్న రష్యా, ఐరోపా, పశ్చిమాసియా యుద్ధాలు, సాంకేతిక పోటీ వంటి సవాళ్లను ఎదుర్కొంటుోంది. కాబట్టి నేటి దౌత్యం మరింత క్రియాశీలంగా, బహుళ దిశలలో సాగాల్సి ఉంది. నెహ్రూ అలీన విధానం ఏ కూటమిని ఎంచుకోకపోవడం గురించి చెబితే, మోదీ బహుళ కూటముల వ్యూహం దేశ స్వయంప్రతిపత్తిని కోల్పోకుండా అన్ని భాగస్వామ్యాలను ఉపయోగించుకోవడం గురించి చెప్తుంది.
