పుత్రకామేష్టి యాగం అనేది కృష్ణ యజుర్వేదంలోని ఒక ప్రస్తావన. ఈ యాగంలో చతుష్తోమ, ఉక్త్య, అతిరాత్ర అనే మూడు మంత్రాలు ఉన్నాయి. దశరథునితో పాటు అత్రి మహర్షి (దత్తాత్రేయుని తండ్రి) ఈ యాగం చేసి సుహోత, శుద్గత, స్వర్ధర్యు, సుసభేయ అనే కుమారులను పొందారని కూడా ప్రస్తావన ఉంది. అత్రి చేసిన యాగం పేరు చతురాత్ర. ఇది పుత్రకామేష్టి ఒక రూపం. ఈ యజ్ఞం రామాయణంలోని బాలకాండలో 14 నుండి 15వ సర్గ వరకు వర్ణించబడింది.

అయోధ్య మహారాజు దశరథుడు ముగ్గురు రాణులు ఉన్నప్పటికీ తీవ్రమైన సంతానలేమితో బాధపడేవారు. వశిష్ఠ మహర్షి సలహా మేరకు ఆయన మొదట అశ్వమేధ మహాయజ్ఞం చేసి ఆ తర్వాత భగవద్గీత నిజమైన రూపమైన పుత్రకామేష్టి యజ్ఞం చేశారు. యజుర్వేద సంహితలో వర్ణించబడిన ఈ శుభప్రదమైన యజ్ఞానికి కృష్ణుడు ఋషిశృంగ మహర్షి నేతృత్వం వహించారు.

బిల్వ, ఖదిర , దేవదారు వృక్షాలతో చేసిన బంగారంతో అలంకరించబడిన 21 యుపాస్తంభాలతో యజ్ఞం ప్రారంభమైంది. వివిధ రాజ్యాల నుండి వచ్చిన ప్రజలు సంతృప్తిగా, సంతోషంగా ఉన్నారు. బియ్యపు కుప్ప పర్వతమంత ఎత్తుగా ఉంది. బ్రహ్మ అవతరించకుండా అంతా దోషరహితంగా జరిగిపోయింది.

యజ్ఞం ముగిసిన ఆ పవిత్ర తరుణంలో అగ్నిగుండం నుండి ఒక అద్భుతమైన దైవపురుషుడు ఆవిర్భవించాడు! నలుపు, ఎరుపు రంగు వస్త్రాలు ధరించి, ఎర్రటి కళ్ళతో, ఉరుము వంటి గంభీరమైన స్వరంతో, పర్వత శిఖరం వంటి ఎత్తుతో, సింహం వంటి శౌర్యంతో, సూర్యుని వంటి తేజస్సుతో, ఆ దైవపురుషుడు భగవంతుడు తయారు చేసిన ఒక దివ్య పానీయాన్ని బంగారు పాత్రలో తీసుకువచ్చి దశరథ మహారాజుకు ఇచ్చాడు. రాజు దానిని భక్తితో స్వీకరించి ప్రదక్షిణ చేసి అందులో సగభాగం కౌసల్య దేవికి, సగం కైకేయికి, మిగిలినదంతా సుమిత్రా దేవికి సమర్పించాడు. ఆ ముగ్గురు రాణులు ఆ దివ్య పానీయాన్ని త్రాగి గర్భవతులయ్యారు.

యజ్ఞం పూర్తయిన తర్వాత ఆరు ఋతువులు అనగా సుమారు 18 నెలల తరువాత చైత్ర మాసంలోని నవమి తిథి నాడు అదితీ నక్షత్రంలో కర్కాటక లగ్నంలో కౌసల్య దేవి విష్ణువులో సగం స్వరూపిణి, ఎర్రని నేత్రాలు, విశాలమైన బాహువులు, గంభీరమైన కంఠం కలిగిన దివ్య ప్రభువైన రామునికి జన్మనిచ్చింది. కైకేయి మీన లగ్నంలో భరతుడికి, సుమిత్ర కర్కాటక లగ్నంలో లక్ష్మణ-శత్రుఘ్నులకు జన్మనిచ్చాయి.

ఆకాశం నుండి పూల వర్షం కురిసింది, గంధర్వులు గానం చేశారు, అప్సరసలు నృత్యం చేశారు! పదకొండవ రోజున, వశిష్ఠ మహర్షి ఆ నలుగురికీ రామ, భరత, లక్ష్మణ, శత్రుఘ్నులు అని నామకరణం చేశారు. శ్రీరాముని జననానికి దారితీసిన ఈ పుత్రకామేష్టి యజ్ఞం దివ్య గాథ, వాల్మీకి రామాయణంలోని బాలకాండలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.