ఈ రాజకీయ సంక్షోభానికి బీజం 1971 లోక్సభ ఎన్నికల్లో పడింది. రాయ్బరేలీ నియోజకవర్గం నుండి ఇందిరా గాంధీ సాధించిన విజయాన్ని సవాలు చేస్తూ ఆమె ప్రత్యర్థి, సోషలిస్ట్ నాయకుడు రాజ్ నారాయణ్ కోర్టులో ఎలక్షన్ పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని దుర్వినియోగం చేయడంతో పాటు ఎన్నికల అక్రమాలకు పాల్పడ్డారని ఆయన ఆరోపించారు.
దీనిపై సుదీర్ఘ విచారణ జరిపిన అలహాబాద్ హైకోర్టు న్యాయమూర్తి జస్టిస్ జగ్మోహన్ లాల్ సిన్హా 1975 జూన్ 12న ఒక సంచలన తీర్పును వెలువరించారు. ఇందిరా గాంధీ ఎన్నికల అక్రమాలకు పాల్పడినట్లు నిర్ధారిస్తూ, ఆమె ఎన్నికను రద్దు చేయడమే కాకుండా రాబోయే ఆరేళ్ల పాటు ఎలాంటి ఎన్నికల పదవులను చేపట్టకుండా అనర్హురాలిగా ప్రకటిస్తూ తీర్పునిచ్చారు.
ఈ తీర్పుపై ఇందిరా గాంధీ సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించగా, 1975 జూన్ 24న న్యాయమూర్తి జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్ ఒక నిబంధనలతో కూడిన స్టే మంజూరు చేశారు. ఆమె ప్రధానమంత్రిగా కొనసాగవచ్చని, కానీ పార్లమెంటులో ఓటు వేసేందుకు లేదా ఎంపీగా జీతభత్యాలు పొందేందుకు వీలులేదని స్పష్టం చేశారు. ఈ పాక్షిక స్టే వల్ల రాజకీయ ఒత్తిడి మరింత పెరిగి, ఆమె రాజీనామా చేయాలంటూ ప్రతిపక్షాల డిమాండ్లు మిన్నంటాయి.
రాజకీయ ఒత్తిళ్లకు లొంగకుండా, ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 1975 జూన్ 25న రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 352 ప్రకారం “అంతర్గత అశాంతి” (internal disturbance) నెపంతో దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించింది. ఈ ఎమర్జెన్సీ 1977 మార్చి 21 వరకు, అంటే దాదాపు 21 నెలల పాటు అమలులో ఉంది. స్వతంత్ర భారతదేశంలో ప్రజాస్వామ్య స్వేచ్ఛ, పౌర హక్కులు సుదీర్ఘకాలం పాటు రద్దయిన కాలం ఇదే.
ఎమర్జెన్సీ కాలంలో రాజ్యాంగంలోని పార్ట్ III ద్వారా పౌరులకు లభించే పలు ప్రాథమిక హక్కులను కేంద్ర ప్రభుత్వం పూర్తిగా రద్దు చేసింది. దీనివల్ల ప్రభుత్వ నిర్ణయాలకు వ్యతిరేకంగా పౌరులు న్యాయపరమైన రక్షణ పొందే అవకాశం లేకుండా పోయింది. చట్టవిరుద్ధమైన అరెస్టులను సవాలు చేసే ‘హేబియస్ కార్పస్’ (Habeas Corpus) వంటి రాజ్యాంగ పరిహారం కూడా అందుబాటులో లేకుండా పోయింది.
తదనంతరం జరిగిన ప్రసిద్ధ ‘ఏడీఎం జబల్పూర్ వర్సెస్ శివకాంత్ శుక్లా (1976)’ కేసులో సుప్రీంకోర్టు సైతం.. ఎమర్జెన్సీ సమయంలో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల ద్వారా ప్రాథమిక హక్కులు రద్దయినందున, పౌరులు కోర్టుల ద్వారా తమ హక్కులను పునరుద్ధరించుకోలేరని తీర్పునిచ్చి కార్యనిర్వాహక వర్గానికి కొమ్ముకాసింది.
ఎమర్జెన్సీ కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా అణచివేత పర్వం సాగింది. 1.1 లక్షల మందికి పైగా రాజకీయ ప్రత్యర్థులు, సామాజిక కార్యకర్తలు, జర్నలిస్టులు, ట్రేడ్ యూనియన్ నాయకులు, విద్యార్థి నాయకులను జైళ్లలో పెట్టారు. ఇందులో దాదాపు 35,000 మందిని అత్యంత కఠినమైన ‘మెయింటెనెన్స్ ఆఫ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ యాక్ట్’ (MISA) కింద ఎటువంటి విచారణ లేకుండా నిర్బంధించారు. విచారణ లేని ఖైదుకు ఈ చట్టం ప్రధాన ఆయుధంగా మారింది. జైళ్లలో రాజకీయ ఖైదీలపై అమానవీయ ప్రవర్తన, హింస చోటుచేసుకున్నాయి.
జయప్రకాష్ నారాయణ్, మొరార్జీ దేశాయ్, అటల్ బిహారీ వాజ్పేయి, లాల్ కృష్ణ అద్వానీ వంటి అగ్రనేతలతో పాటు ఎందరో ఎంపీలు, రాష్ట్రాల నాయకులు, చివరకు మహారాణి గాయత్రీ దేవి వంటి వారిని కూడా ముందస్తు నిర్బంధ చట్టాల కింద జైలుకు పంపారు.
ప్రెస్ సెన్సార్షిప్ మరియు సాంస్కృతిక అణచివేత:
కరెంట్ కట్: 1975 జూన్ 25 రాత్రి, ఎమర్జెన్సీ ప్రకటన వార్తలు బయటకు రాకుండా దిల్లీలోని పలు వార్తాపత్రికల కార్యాలయాలకు విద్యుత్ సరఫరాను నిలిపివేశారు.
సెన్సార్షిప్: పత్రికలు ఏ వార్తనైనా ప్రచురించే ముందు ప్రభుత్వ పరిశీలనకు పంపాలనే నిబంధన తెచ్చారు. ‘ప్రెస్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా’ను రద్దు చేశారు. ఆలిండియా రేడియో, దూరదర్శన్లు పూర్తిగా ప్రభుత్వ ఆధీనంలోకి వెళ్లిపోయాయి.
కళాకారులపై వేటు: సీనియర్ జర్నలిస్ట్ కుల్దీప్ నాయర్ను మీసా (MISA) కింద అరెస్ట్ చేయగా, నటి-కార్యకర్త స్నేహలత రెడ్డిని జైల్లో పెట్టి హింసించారు. సరైన వైద్యం అందక ఆమె 1977లో విడుదలైన కొద్దిరోజులకే మరణించారు.
సినిమా, పాటలపై నిషేధం: ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వ తీరును ఎండగట్టిన ‘కిస్సా కుర్సీ కా’ అనే వ్యంగ్య సినిమా ప్రింట్లన్నింటినీ సంజయ్ గాంధీకి చెందిన మారుతి ఫ్యాక్టరీలో తగులబెట్టారు. అలాగే ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలకు ప్రచారం చేయడానికి నిరాకరించినందుకు గాయకుడు కిషోర్ కుమార్ను బ్లాక్లిస్ట్లో పెట్టి, ఆయన పాటలను రేడియో, దూరదర్శన్లలో ప్రసారం కాకుండా నిషేధించారు.
ఆర్ఎస్ఎస్ పై నిషేధం: రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (RSS) సంస్థను నిషేధించి, వేలాది మంది కార్యకర్తలను అరెస్ట్ చేశారు.
ఎమర్జెన్సీని ఆసరాగా చేసుకొని ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం ఏకపక్షంగా రాజ్యాంగాన్ని మార్చేసింది:
38వ రాజ్యాంగ సవరణ (1975): ఎమర్జెన్సీ ప్రకటనను, ప్రభుత్వ చర్యలను న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) పరిధి నుంచి మినహాయించారు.
39వ రాజ్యాంగ సవరణ (1975): ప్రధానమంత్రి, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, లోక్సభ స్పీకర్ ఎన్నికలను కోర్టుల విచారణ పరిధి అవతలకు నెట్టారు.
42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976): పార్లమెంటు అధికారాలను విపరీతంగా పెంచి, కోర్టుల అధికారాలను కుదించి, కేంద్ర ప్రభుత్వానికి అపరిమితమైన శక్తులను కట్టబెట్టారు.
నిర్బంధ కుటుంబ నియంత్రణ మరియు తుర్క్మన్ గేట్ దారుణం:
ఈ కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా బలవంతపు కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేశారు. దీని కింద రికార్డు స్థాయిలో 83 లక్షల మందికి పైగా పురుష వంధ్యత్వ (కుటుంబ నియంత్రణ) ఆపరేషన్లు చేశారు. అధికారులపై టార్గెట్లు పెట్టడం వల్ల తీవ్రమైన ఒత్తిడి, అక్రమాలు జరిగాయి. ప్రభుత్వ రికార్డుల ప్రకారమే ఈ ఆపరేషన్ల వికటించడం వల్ల 1,774 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
మరోవైపు, దిల్లీ అందాలీకరణ పేరుతో ‘తుర్క్మన్ గేట్’ పరిసరాల్లో ఉన్న పేదల నివాసాలను పెద్ద ఎత్తున కూల్చివేశారు. దీనికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనలపై పోలీసులు జరిపిన కాల్పుల్లో పలువురు పౌరులు మరణించగా, వేలాది మంది నిరాశ్రయులయ్యారు.
ప్రజల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకత వ్యక్తమవడం, సార్వత్రిక ఎన్నికల ప్రకటన నేపథ్యంలో 1977 మార్చి 21న ఎమర్జెన్సీని ఎట్టకేలకు రద్దు చేశారు. ఆ తర్వాత జరిగిన లోక్సభ ఎన్నికలలో దేశ ప్రజలు ఇందిరా గాంధీ నేతృత్వంలోని కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వానికి గట్టి బుద్ధి చెబుతూ ఘోరంగా ఓడించారు. ఫలితంగా కేంద్రంలో మొరార్జీ దేశాయ్ నేతృత్వంలో దేశంలోనే మొట్టమొదటి ముక్కారేతర (నాన్-కాంగ్రెస్) ప్రభుత్వం ఏర్పాటయింది.
ఎమర్జెన్సీ కాలంలో జరిగిన అధికార దుర్వినియోగం, అక్రమ అరెస్టులు, పౌర హక్కుల ఉల్లంఘనలు మరియు సెన్సార్షిప్పై విచారణ జరిపేందుకు కొత్తగా వచ్చిన ప్రభుత్వం ‘షా కమిషన్’ (Shah Commission of Inquiry) ను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కమిషన్ తన నివేదికలో నాటి ప్రభుత్వం సాగించిన అప్రజాస్వామిక చర్యలను, అధికార దుర్వినియోగాన్ని సవివరంగా నమోదు చేసి భవిష్యత్ తరాలకు ఒక హెచ్చరికగా ఉంచింది.
